लामो समयदेखि इजरायली सत्ताको केन्द्रमा रहेका बेन्जामिन नेतन्याहूको राजनीतिक भविष्यमाथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा भएको छ। हालै सम्पन्न निर्वाचनपछि १२० सदस्यीय संसद् (नेसेट) मा ६७ जना सांसदको सिफारिससहित राष्ट्रपति इसाक हर्जोगले पूर्वसेना प्रमुख तथा विपक्षी दल ‘यासर’ (Yashar) का नेता गादी आइजेनकोटलाई नयाँ गठबन्धन सरकार गठन गर्ने जिम्मेवारी सुम्पेका छन्। २८ दिनभित्र (आवश्यक परे थप १४ दिन) संसदीय बहुमत जुटाउनुपर्ने म्यान्डेट पाएका ६६ वर्षीय आइजेनकोटको काँधमा यतिखेर गहिरो ध्रुवीकरण र युद्धको चपेटामा परेको इजरायललाई नयाँ राजनीतिक दिशा दिने ऐतिहासिक जिम्मेवारी आइपुगेको छ।

१. सामान्य पृष्ठभूमिबाट सैन्य नेतृत्वसम्म: ‘दियालिना’को पहिचान

गादी आइजेनकोटको पृष्ठभूमि परम्परागत इजरायली राजनीतिक सम्भ्रान्त वर्गभन्दा निकै भिन्न छ। उनको जन्म तिबेरियसमा भएको थियो भने बाल्यकाल दक्षिणी सीमावर्ती सहर इलातमा बितेको थियो। उनका आमाबुबा सन् १९५० को दशकमा मोरक्कोबाट इजरायल आएका सामान्य आर्थिक अवस्थाका आप्रवासी थिए।

मध्यपूर्व र उत्तर अफ्रिकी मुलुकबाट इजरायल भित्रिएका यहुदी समुदायलाई ‘मिजराही’ भनिन्छ। इजरायलको राजनीतिक इतिहासमा हालसम्म कुनै पनि मिजराही समुदायका व्यक्ति प्रधानमन्त्री बन्न सकेका छैनन्। पूर्वी युरोपेली मूलका सम्भ्रान्त परिवारबाट आएका नेतन्याहूको तुलनामा आइजेनकोटलाई मिजराही समुदायले अपनत्वका साथ मोरक्कन अरबी भाषामा ‘दियालिना’ (हामीमध्ये एक) भन्ने गर्दछन्। आइजेनकोटले आफ्नो मोरक्कन पुर्ख्यौली पहिचानप्रति गर्व रहेको तर सबैभन्दा पहिले इजरायली पहिचानलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने धारणा राख्दै आएका छन्।

२. चार दशक लामो सैनिक जीवन र ‘दहिया सिद्धान्त’

आइजेनकोटले १८ वर्षको उमेरमा इजरायली रक्षा बल (आईडीएफ) मा प्रवेश गरी चार दशक (४० वर्ष) सेवा गरे। उनी सन् २०१५ देखि २०१९ सम्म इजरायली सेनाको प्रमुख (चीफ अफ जनरल स्टाफ) बनेका थिए।

• दोस्रो इन्तिफादाको कमाण्ड: सन् २००० को दशकमा चार वर्षभन्दा बढी चलेको प्यालेस्टिनी विद्रोह (दोस्रो इन्तिफादा) का क्रममा उनी पश्चिम किनारमा तैनाथ इजरायली सेनाको कमाण्डिङ जिम्मेवारीमा थिए।
• दहिया सिद्धान्त (Dahiya Doctrine): सैन्य रणनीतिकारका रूपमा आइजेनकोटको नाम ‘दहिया सिद्धान्त’ सँग जोडिन्छ। यस सिद्धान्तअनुसार इजरायलमाथि आक्रमण गर्ने शत्रुपक्षको नागरिक तथा रणनीतिक पूर्वाधारविरुद्ध अत्यधिक र असन्तुलित सैन्य शक्ति प्रयोग गरेर प्रतिरोध क्षमता (Deterrence) स्थापित गर्नुपर्छ।

यद्यपि, उनले नेतन्याहूको राजनीतिक कार्यशैलीको आलोचना गरे पनि अक्टोबर ७ पछिका सैन्य कारबाहीको मूल आधारलाई समर्थन गर्दै आएका छन्।

३. अक्टोबर ७, व्यक्तिगत वियोग र राजनीतिक विद्रोह

सन् २०२२ मा औपचारिक रूपमा राजनीतिमा प्रवेश गरेका आइजेनकोट नेसनल युनिटी पार्टीबाट सांसद बनेका थिए। पछि वैचारिक मतभेदका कारण सो पार्टी छाडेर उनले ‘यासर’ (इमानदार वा सीधा) नामक मध्यमार्गी दल स्थापना गरे।

नेतन्याहूसँगको उनको राजनीतिक टकराव व्यक्तिगत पीडा र राष्ट्रिय सुरक्षा विफलतासँग गहिरो गरी जेलिएको छ:

• छोरा र भतिजाहरूको शहादत: सन् २०२३ डिसेम्बरमा उत्तरी गाजामा हमासद्वारा बन्धक बनाइएका इजरायलीको अवशेष खोज्ने क्रममा भएको विस्फोटमा आइजेनकोटका कान्छा छोरा मास्टर सार्जेन्ट गाल आइजेनकोटको मृत्यु भएको थियो। यसका अतिरिक्त उनका दुई भतिजाले पनि सोही सैन्य अभियानमा ज्यान गुमाएका थिए। हर्जेलियास्थित आफ्नो घरमा छोराका सामान राखिएका दुई बाकस अझै खोल्न नसकेको पीडा उनले सार्वजनिक रूपमै व्यक्त गरेका छन्।
• युद्ध मन्त्रिपरिषद्बाट राजीनामा: अक्टोबर ७ को सुरक्षा विफलतापछि राष्ट्रिय एकताका लागि उनी नेतन्याहूको युद्ध मन्त्रिपरिषद्मा सहभागी भएका थिए। तर, बन्धकहरूलाई मुक्त गर्न नेतन्याहूले ढिलासुस्ती गरेको र राजनीतिक स्वार्थका लागि युद्ध लम्ब्याएको आरोप लगाउँदै उनले सन् २०२४ जुनमा राजीनामा दिए। नेतन्याहूले आइजेनकोटमाथि युद्धबाट पछि हट्न खोजेको आरोप लगाए पनि आइजेनकोटले क्याबिनेट बैठकका सबै माइन्युट र मतदान विवरण सार्वजनिक गर्न चुनौती दिएका छन्।

४. आइजेनकोटका प्रमुख नीतिगत तथा रणनीतिक अडानहरू

पत्रकार तथा विश्लेषकहरूको नजरमा आइजेनकोट परम्परागत शान्तिवादी नेता होइनन्, बरु एक व्यावहारिक र संस्थागत सुधारक हुन्:

• हमास र गाजाको भविष्य: उनी निर्वाचित भएको १८ महिनाभित्र हमासको शासन पूर्ण रूपमा अन्त्य गर्ने र गाजाको भावी व्यवस्थापनमा हमासलाई कुनै भूमिका नदिने पक्षमा छन्।
• दुई-राष्ट्र समाधानको अस्वीकार: आइजेनकोटले इजरायल र स्वतन्त्र प्यालेस्टिनी राज्यको सहअस्तित्व रहने ‘दुई-राष्ट्र समाधान’ (Two-State Solution) लाई अस्वीकार गरेका छन् र यसमा विश्वास राख्नेहरू भ्रममा रहेको टिप्पणी गरेका छन्।
• प्यालेस्टिनी प्राधिकरण (PA) सँगको सम्बन्ध: उनी पश्चिम किनारका २८ लाख प्यालेस्टिनीमाथि इजरायलले प्रत्यक्ष शासन गर्न नहुने र त्यस क्षेत्रको नागरिक प्रशासन प्यालेस्टिनी प्राधिकरणले नै सम्हाल्नुपर्ने मान्यता राख्छन्।
• यहुदी बस्ती विस्तार: ठूला यहुदी बस्तीहरूको विस्तार इजरायली कानुन र राष्ट्रिय हितअनुसार हुनुपर्ने उनको मत छ। तर अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक असरलाई ध्यानमा राख्दै जेरुशलमको पूर्वमा रहेको ई–१ (E-1) क्षेत्रको विस्तारको उनले विरोध गरेका छन् भने यहुदी उग्रवादीहरूलाई नियन्त्रण गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्।
• आन्तरिक सुधार र समान सेवा ऐन: उनले दक्ष जनशक्तिको पलायन रोक्ने १० बुँदे योजना अघि सारेका छन्। साथै, अति-रूढिवादी (हारेदी) यहुदीहरू र अरब नागरिकहरू सबैलाई अनिवार्य सैन्य, राष्ट्रिय वा नागरिक सेवामा समेट्न ‘समान सेवा कानुन’ (Equal Service Law) ल्याउने उनको योजना छ।
• अक्टोबर ७ को न्यायिक छानबिन: नेतन्याहू सरकारको कमजोरी पहिल्याउन सर्वोच्च अदालतको नेतृत्वमा निष्पक्ष राष्ट्रिय छानबिन आयोग गठन गर्ने उनको प्रमुख चुनावी मुद्दा रहेको छ।

५. संसद्को अंकगणित र सरकार गठनका जटिल चुनौतीहरू

राष्ट्रपतिले सरकार गठनको म्यान्डेट दिए तापनि आइजेनकोटका लागि ६१ सिटको स्पष्ट बहुमत जुटाउनु फलामको चिउरा चपाउनुसरह छ:

सम्भावित परिदृश्य र रणनीतिक अवरोध

1. अल्पमतको राष्ट्रिय आपत्कालीन सरकार: आइजेनकोटले सुरुमा ४८ सिटको अल्पमतको सरकार बनाएर संसद्मा नेतन्याहू पक्षधर सभामुख अमिर ओहानालाई हटाउने, न्यायिक सुधार उल्ट्याउने र छानबिन आयोग बनाउने रणनीति लिएका छन्। यसमा अरब र हारेदी दल तटस्थ बसून् भन्ने उनको चाहना छ। तर, यिस्रायल बेइतेनुका नेता अभिग्दोर लिबरम्यानले ६१ सांसदको स्पष्ट बहुमतविना अल्पमतको सरकारमा सहभागी नहुने अडान लिएपछि गतिरोध उत्पन्न भएको छ।
2. नेतन्याहूको चेतावनी र ध्रुवीकरण: कार्यवाहक प्रधानमन्त्री नेतन्याहूले अरब पार्टीहरूको समर्थनमा बन्ने सरकारले देशलाई पतनतर्फ लैजाने र देशलाई भित्रैबाट कमजोर बनाउने दाबी गर्दै आफू नेतृत्वको दक्षिणपन्थी-धार्मिक राष्ट्रिय सरकारको विकल्प अघि सारेका छन्।

६. भूराजनीतिक निष्कर्ष: नेतृत्व परिवर्तन कि रणनीतिक निरन्तरता?

आइजेनकोटको उदयले लामो समयदेखि इजरायली राजनीतिमा एकछत्र राज गरेका नेतन्याहूको विकल्पका रूपमा एक गम्भीर र जिम्मेवार नेतृत्वको सम्भावना देखाएको छ। तर विश्लेषकहरूका अनुसार उनको आगमनले इजरायलको मध्यपूर्व रणनीतिमा कुनै आमूल क्रान्ति ल्याउने छैन:

• द इकोनोमिस्टका विश्लेषक अंशेल फेफरका अनुसार आइजेनकोट कुनै विशिष्ट परिवारबाट नआएका र अव्यावहारिक वाचा नगर्ने नेता हुन्, जसलाई भ्रष्ट वा असक्षम देखाउन विपक्षीलाई कठिन छ।
• द गार्जियनमा पत्रकार मेहदी हसनले औंल्याएझैं, आइजेनकोटको कार्यशैली नेतन्याहूको जस्तो उत्तेजक नभए तापनि उनले पश्चिम किनार र गाजामा विस्तार तथा सुरक्षा नियन्त्रणका मूलभूत नीतिहरूलाई निरन्तरता नै दिने देखिन्छ।
• च्याथम हाउसका प्राध्यापक योसी मेकेलबर्गको विश्लेषणमा, आइजेनकोटको नेतृत्वमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँगको बिग्रिएको कूटनीतिक सम्बन्धमा केही सुधार आउन सक्ने भए तापनि इजरायलको प्यालेस्टाइनसम्बन्धी आधारभूत नीतिमा रातारात परिवर्तन आउने कुनै ग्यारेन्टी छैन।

यदि आइजेनकोटले तोकिएको समयभित्र आन्तरिक अन्तरविरोधहरू हल गरेर सरकार निर्माण गर्न सके भने त्यो नेतन्याहू युगको अन्त्य र इजरायलको घरेलु राजनीतिमा मिजराही नेतृत्वको ऐतिहासिक प्रस्थानबिन्दु हुनेछ। अन्यथा, इजरायल पुनः अर्को अस्थिर चुनावी महासंग्रामतर्फ धकेलिने निश्चित छ।

नेपाल इजरायल

वेव ठेगाना | + सम्प्रेषणहरुलेखकको बारेमा ⮌

नेपाल इजरायल डट कम - इजरायलमा रहेको नेपाली समुदायमा हुने विविध गतिविधि, सूचना र जानकारी पस्कने अनलाइन पत्रिका हो । info@nepalisrael.com

• नेपाल इजरायल

  इजरायलमा सरकार गठनको कसरत तीव्र, विपक्षी नेता आइसेनकोटले थाले गठबन्धन निर्माणको पहल
• नेपाल इजरायल

  अरब पार्टीहरूले चुनावमा धाँधली गरे, मतदाता परिचालन गर्न प्रतिबन्धित सफ्टवेयर प्रयोग गरियो – नेतन्याहु
• नेपाल इजरायल

  इजरायल निर्वाचन: यहुदी–अरब संयुक्त सरकारको माग गर्दै तीन सहरमा प्रदर्शन
• नेपाल इजरायल

  ब्राजिल: चुनाव हारेपछि फ्लाभियो बोल्सोनारो परिवारसहित देश छाडेर भागे