राजनीतिको आकाशमा एकाएक परिवर्तनका कालो बादल मडारिए । नेपालको राजनीतिक चित्र द्रुत गतिमा बदलियो, र देशभर अशान्तिको लहर फैलियो । सरसर्ती हेर्दा, सामाजिक सञ्जालमाथि लगाइएको प्रतिबन्धले युवा पुस्ताको आवाज दबाउने सरकारी सोचले उल्टो यसलाई अझ सल्कायो । बेरोजगारी, भ्रष्टाचार र नातावादले थिचिएको युवा पुस्ताका लागि यो प्रतिबन्ध एउटा आगोको झिल्को जस्तै बन्यो, जसले सडकमा जन-आक्रोशको ज्वाला फैलायो ।
हेर्दाहेर्दै देशभर विरोध प्रदर्शनहरू चर्किए, प्रहरीले गोली र लाठी चलायो, र राज्यले असहमतिलाई दबाउने प्रयास गर्दा त्यो झनै मुखरित भयो । एकै दिन १९ जनाले ज्यान गुमाए, सयौँ घाइते भए, र सरकारले हतारमा प्रतिबन्ध हटाए पनि वा मन्त्रीहरूले राजीनामा दिए पनि आन्दोलनको वेग रोकिएन । ससाना किशोर किशोरीको रगतको बलिदानीपछि दशकौँ सत्ताको वरिपरि बसेर भ्रष्टाचारको आहालमा चुर्लुम्म डुबेका शासकहरूको बहिर्गमन भयो । काठमाडौँमा आक्रोश भौतिक हिंसामा परिणत भयो; संसद र मन्त्रीहरूका घरहरू जलाइए, राजधानीमा कर्फ्यु लाग्यो, र सिपाहीहरू सडकमा गस्ती गर्न थाले । प्रधानमन्त्रीको राजीनामा अपरिहार्य बन्यो, जसले यस्तो शून्यता छोड्यो जहाँ कुनै पनि राजनीतिज्ञले विश्वसनीय रूपमा ठाउँ लिन सकेनन् ।
वर्षौँका गठबन्धन, भनसुनको राजनीति र संस्थागत कब्जाले मन्त्रीहरूको नैतिकतालाई छियाछिया पारिसकेको थियो । राज्य पतन भएको देखेपछि युवाहरूले रहरले होइन, क्रोधले कानून र व्यवस्थालाई आफ्नै हातमा लिए । यही कोलाहलको बीचमा, एउटा नाम सबै हल्लालाई चिर्दै बाहिर आयो: सुशीला कार्की ।
सुशीला कार्की: न्यायको ध्रुवतारा
इमानदारीका लागि ख्याति कमाएकी पूर्व प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीले प्रहरी नियुक्तिमा राजनेताहरूको जालसाजीलाई रोक्न खोज्दा उनीमाथि महाभियोग लगाउने प्रयास गर्ने राजनीतिज्ञहरूलाई एकपटक चुनौती दिएकी थिइन् । उनले भ्रष्टाचारको आरोपमा एक मन्त्रीलाई जेल हालेकी थिइन्, दबाबका अगाडि अटल उभिएकी थिइन्, र स्वच्छ हातले पद छाडेकी थिइन् । यस्तो बेला जब सडकले तटस्थता र इमानदारी मागिरहेको थियो, कार्की एक स्पष्ट विकल्प बनिन् । उनीसँग आदेश दिन कुनै कार्यकर्ता थिएनन्, तिर्नुपर्ने कुनै ऋण थिएन, र सडेगलेको प्रणालीसँग कुनै सम्झौता गर्ने चाहना थिएन ।
उनको उम्मेदवारी लोकप्रियतावादबाट होइन, आवश्यकताबाट जन्मिएको हो । प्रदर्शनकारीहरू मुक्तिदाता चाहँदैनन्; उनीहरू एक यस्तो संरक्षक चाहन्छन् जसले नियमहरूको पुस्तिका पुनर्स्थापित गर्न सकोस्, विश्वसनीयता फिर्ता ल्याउन सकोस्, र देशलाई निष्पक्ष वार्तामा डोऱ्याउन सकोस् । उनको वरिपरि भेला भएर, उनीहरूले स्पष्ट सन्देश दिइरहेका छन्: उनीहरू भनसुन र शक्ति-साझेदारीका पुराना खेलहरूबाट आजित भइसकेका छन् ।
अदालतदेखि अन्तरिम सरकारसम्मको ऐतिहासिक यात्रा
करिब १० वर्षअघि नेपालको पहिलो महिला प्रधानन्यायाधीशका रूपमा नियुक्त भएकी सुशीला कार्कीको नाम अहिलेको विषम परिस्थितिमा नेपालको अन्तरिम सरकारको नेतृत्वका लागि ‘जेन जी’ आन्दोलनकारी पक्षहरूबाट अगाडि सारिएको छ । भदौ २३ गते भएको जेनजी आन्दोलनपछिका घटनाक्रममा उनलाई जेनजी आन्दोलनकारीहरूले भर्चुअल मतदानको परिणामबाट अगाडि सारेको बताइएको थियो । १९ जनाको ज्यान गएको थाहाभएको भोलिपल्ट उनी आफैँ प्रदर्शनस्थल बानेश्वर पुगेकी थिइन् र अस्पतालमा उपचाररत घाइतेहरूलाई भेट्न पुगेकी थिइन् ।
विराटनगरस्थित नेपाली कांग्रेसको कोइराला परिवारसँग निकट रहेको पारिवारिक पृष्ठभूमिमा जन्मिएकी उनले तत्कालीन नेपाली कांग्रेसका नेता दुर्गा सुवेदीसँग विवाह गरेकी थिइन् । वकिलबाट प्रधानन्यायाधीशसम्मको यात्रामा श्रीमान्को साथ र इमानदारिताको ठूलो भूमिका रहेको उनले बताउने गरेकी छन् । नेपालमा न्यायालय स्थापना भएको ६५ वर्षभन्दा लामो इतिहासमा उनी पहिलो महिला प्रधानन्यायाधीश बनिन्, र औपचारिक नियुक्तिपछि नेपालमा प्रजातन्त्र आएको ७५ वर्षमा पहिलो महिला प्रधानमन्त्री (अन्तरिम सरकार प्रमुख) हुने छिन् ।
उनको प्रधानन्यायाधीशको कार्यकाल चुनौतीपूर्ण थियो; नयाँ संविधान जारी भएको लामो समय भएको थिएन, उच्च अदालत गठनलगायतका प्रशासनिक चुनौतीहरू थिए, र सर्वोच्च अदालतमै पनि वर्षौँदेखिका विचाराधीन मुद्दाको सङ्ख्या उच्च रहेका बेला उनले न्यायपालिकाको नेतृत्व सम्हालेकी थिइन् । विराटनगरमा जन्मिएकी ७३ वर्षीया कार्कीले भारतको बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय र नेपालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा अध्ययनपश्चात वकालत पेशामा प्रवेश गरेकी हुन् । ती दिनमा महिलाले कानुन पढ्नु र वकालत गर्नु असामान्य मानिन्थ्यो । तीन दशकभन्दा लामो समयमा विराटनगर र धरानमा सक्रिय वकालत गरेपछि उनी न्यायाधीशका रूपमा सिधै सर्वोच्च अदालत प्रवेश गरेकी थिइन् ।
विवाद र चर्चाका बाबजुद अटल अडान
न्यायाधीशका रूपमा कांग्रेस नेता जेपी गुप्ता बहालवाला सञ्चारमन्त्री रहेकै बेला भ्रष्टाचार मुद्दामा दोषी ठहर गरेपछि सुशीला कार्कीको चर्चा चुलिएको थियो । उनले भ्रष्टाचारका मुद्दा प्राय: आफ्नो इजलासमा पारिदिने गरेको अभिव्यक्ति पनि दिएकी थिइन् । अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगका तत्कालीन प्रमुख लोकमानसिंह कार्कीविरुद्धको मुद्दामा फैसला पुनरावलोकन गर्न भनी दिएको निवेदनमा सुशीला कार्कीले मुद्दा ब्यूँतिने गरी निस्सा हुने आदेश दिएकी थिइन्, जसले त्यतिबेला खुबै चर्चा पायो ।
प्रधानन्यायाधीशका रूपमा करिब ११ महिनाको कार्यकालमा महाभियोगको घटना समेत बेहोरेकी उनी विवादरहित भने हुन सकेकी थिइनन् । संसदमा उनीविरुद्ध तत्कालीन सत्ता गठबन्धन (नेपाली कांग्रेस र माओवादी केन्द्र) का सांसदहरूले महाभियोग प्रस्ताव दर्ता गरेलगत्तै उनी प्रधानन्यायाधीशको पदबाट निलम्बनमा परेकी थिइन् । तर, सर्वोच्चकै आदेशबाट उक्त महाभियोग प्रस्ताव निष्प्रभावी भन्दै तत्कालीन न्यायाधीश चोलेन्द्र शमशेर राणाले अन्तरिम आदेश दिएका थिए । उनीमाथि महिलामाथि सकारात्मक विभेद गरेर न्याय सम्पादन गर्ने गरेको र न्यायाधीश नियुक्त गर्दा राजनीतिक व्यक्तिलाई ठाउँ दिएको आरोप पनि लाग्ने गरेका थिए ।
खिलराज रेग्मी प्रधानन्यायाधीश रहेकै बेला मन्त्रिपरिषद् अध्यक्ष बन्न गएको विषयमा सुशीला कार्की र तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश कल्याण श्रेष्ठले अन्तरिम संविधानको मर्मविपरीत रेग्मीलाई मन्त्रीपरिषद्को अध्यक्ष बनाएको राय दिएका थिए । त्यतिबेला बहालवाला प्रधानन्यायाधीश कार्यपालिका प्रमुख भएर जानु शक्तिपृथकीकरणको सिद्धान्तविपरीत हुने भन्दै आलोचनाहरू भएका थिए । सुशीला कार्कीको त्यही निर्णयलाई उल्लेख गर्दै अहिले उनी अन्तरिम सरकारको नेतृत्व गर्न जाँदा कतिपय मानिसहरूले उनको आलोचना पनि गरेका छन् । तर केहीले भने बहालवाला प्रधानन्यायाधीश कार्यपालिका प्रमुख हुन जानु र अवकाश पाइसकेपछि आन्दोलनकारीहरूको मागको विशिष्ट परिस्थितिमा अन्तरिम सरकारको प्रमुख बन्न जानुमा फरक रहेको तर्क गरेका छन् ।
आजको नेपाल केवल अव्यवस्थामा मात्र छैन, जनताले दिएको म्यान्डेट र नैतिकता संसदले गुमाइसकेको अवस्था छ । संसदलाई भौतिक रूपमा जलाइएको छ, तर त्यो राजनीतिक रूपमा धेरै पहिले नै जलिसकेको थियो । त्यो अग्निकुण्डमा, सुशीला कार्की बाहिरी वा जुवा खेल्ने पात्रजस्ती देखिन्नन् । उनी प्रणालीलाई पुनः स्थापित गर्न बाँकी रहेको अन्तिम भरपर्दो औजारजस्ती देखिन्छिन् । समर्थन र विवाद दुवैका प्रसंगका माझ पनि भ्रष्टाचारविरुद्ध कडा सन्देश दिने छविका कारण कठिन परिस्थितिका बेला समाधानको बाटो देखाइदिने भूमिकामा रहेर काम गर्न उनका सामु लागि सम्भवत: अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूलो चुनौती र अवसर रहेको बताइन्छ ।
नेपाल इजरायल डट कम - इजरायलमा रहेको नेपाली समुदायमा हुने विविध गतिविधि, सूचना र जानकारी पस्कने अनलाइन पत्रिका हो । info@nepalisrael.com
