इजरायलमाथि नरसंहारको आरोपदेखि नोबेल शान्ति पुरस्कारसम्म - नवी पिल्लेको यात्रा

इजरायलमाथि नरसंहारको आरोपदेखि नोबेल शान्ति पुरस्कारसम्म – नवी पिल्लेको यात्रा

इजरायलले भन्यो— ‘इजरायल विरोधी घृणा र पूर्वाग्रहलाई वैधता दिन पुरस्कारको घृणित दुरुपयोग भयो ’

नोबल पुरस्कार समितिका अध्यक्षले पिल्लेको कामलाई ‘शान्तिपूर्ण विश्व चाहनेहरूका लागि प्रेरणा’ बताइरहँदा इजरायलले भन्यो— ‘इजरायलविरोधी घृणा र पूर्वाग्रहलाई वैधता दिन पुरस्कारको घृणित दुरुपयोग भयो ’

ओस्लो, नर्वे — दक्षिण अफ्रिकामा जन्मिएकी कानुनविद् तथा संयुक्त राष्ट्रसंघकी पूर्वमानवअधिकार प्रमुख नवी पिल्लेलाई शुक्रबार नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गर्ने घोषणा गरिएको छ। गाजामा इजरायलले नरसंहार गरिरहेको निष्कर्ष सार्वजनिक गरेको आयोगको नेतृत्व गरेकी पिल्लेलाई शान्ति र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको प्रवर्द्धनमा योगदान पुर्‍याएको भन्दै पुरस्कार प्रदान गरिएको समितिले जनाएको छ।

उनले पुरस्कार पाउने निर्णयलाई अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहूप्रतिको कडा तथा उच्चस्तरीय आलोचनाका रूपमा हेरिने निश्चित छ। दुवै नेताले पिल्लेको नेतृत्वमा रहेको संयुक्त राष्ट्रसंघीय आयोगले गाजामा इजरायलले नरसंहार गरेको भन्ने निष्कर्षलाई अस्वीकार गर्दै आएका छन्।

पिल्लेले काम गरेका संस्थाहरूप्रति पनि दुवै नेता निकै आलोचनात्मक रहँदै आएका छन्। इजरायलले यसअघि पिल्लेमाथि लामो समयदेखि तीव्र इजरायलविरोधी र यहुदीविरोधी धारणा राख्दै आएको भन्दै उनलाई ‘हमासको प्रतिनिधि’ भएको आरोपसमेत लगाएको थियो।

नर्वेको ओस्लोमा पुरस्कार घोषणा गर्दै नर्वेजियन नोबेल समितिका अध्यक्ष योर्गेन वाट्ने फ्राइडनेसले पिल्लेको कामलाई प्रशंसा गरे। उनले भने, “उहाँको काम अझ शान्तिपूर्ण विश्व निर्माण गर्न चाहने सबैका लागि आशा र प्रेरणाको स्रोत हो।”

पिल्ले हाल अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालयमा विशेष प्रयोजनका लागि नियुक्त न्यायाधीश (Ad hoc Judge) का रूपमा कार्यरत छन्।

ओस्लो, नर्वे ।दक्षिण अफ्रिकी कानुनविद् तथा संयुक्त राष्ट्रसंघकी पूर्वमानवअधिकार उच्चायुक्त नवनिथेम ‘नवी’ पिल्लेलाई सन् २०२६ को नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गर्ने घोषणा गरिएको छ। शान्ति, मानवअधिकार र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको संरक्षणमा योगदान पुर्‍याएको भन्दै नर्वेजियन नोबेल समितिले शुक्रबार ओस्लोमा उनलाई यस वर्षको पुरस्कार प्रदान गर्ने घोषणा गरेको हो।

समितिका अनुसार पिल्लेले युद्ध अपराध, मानवताविरुद्धका अपराध र नरसंहारमा संलग्न व्यक्तिहरूलाई कानुनी कारबाहीको दायरामा ल्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी छन्। अन्तर्राष्ट्रिय न्याय प्रणालीलाई बलियो बनाउन तथा पीडितलाई न्याय दिलाउन उनले गरेको कामको पनि समितिले प्रशंसा गरेको छ।

को हुन् नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता नवी पिल्ले?

८५ वर्षीया नवनिथेम पिल्ले भारतीय तमिल मूलकी दक्षिण अफ्रिकी कानुनविद् हुन्। उनले आफ्नो लामो कानुनी यात्रामा रंगभेदविरुद्धको संघर्षदेखि अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकार र न्यायका क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएकी छन्।

सन् १९६७ मा उनी दक्षिण अफ्रिकाको नटाल क्षेत्रमा कानुनी अभ्यास सुरु गर्ने पहिलो महिला बनेकी थिइन्। रंगभेदविरुद्ध संघर्ष गरेका नेल्सन मन्डेला तथा अन्य अभियन्ताहरूको प्रतिरक्षा वकिलका रूपमा समेत उनले काम गरेकी थिइन्।

पछि उनी दक्षिण अफ्रिकाको उच्च अदालतमा नियुक्त हुने पहिलो अश्वेत महिला बनिन्। यस उपलब्धिले दक्षिण अफ्रिकाको न्यायिक इतिहासमा उनको स्थानलाई थप महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।

पिल्लेले रुवान्डाका लागि स्थापना गरिएको अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी न्यायाधिकरण र अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतमा न्यायाधीशका रूपमा काम गरिन्। त्यसपछि उनले संयुक्त राष्ट्रसंघको मानवअधिकार उच्चायुक्तको जिम्मेवारी सम्हालिन्।

यौन हिंसालाई नरसंहारसँग जोडेर हेर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका

नोबेल समितिले पिल्लेलाई पुरस्कार दिने निर्णय गर्दा रुवान्डासम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय न्यायाधिकरणमा उनले निर्वाह गरेको भूमिकालाई विशेष महत्त्व दिएको छ।

उनको योगदानका कारण बलात्कार र यौन हिंसालाई मानवताविरुद्धको अपराध तथा नरसंहारका रूपमा कानुनी रूपमा स्थापित गर्ने प्रयासले महत्त्वपूर्ण गति पाएको थियो। द्वन्द्वका समयमा महिलामाथि हुने यौन हिंसालाई गम्भीर अन्तर्राष्ट्रिय अपराधका रूपमा सम्बोधन गर्न उनको कामले सहयोग पुर्‍याएको मानिन्छ।

उनले पीडितलाई न्याय दिलाउने प्रक्रियामा कानुनको प्रभावकारी प्रयोग र मानवअधिकारको संरक्षणमा जोड दिँदै आएकी छन्।

गाजामा नरसंहारसम्बन्धी प्रतिवेदनमा पिल्लेको भूमिका

नवी पिल्लेले प्यालेस्टिनी अधीनस्थ भूभागसम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघको स्वतन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान आयोगको अध्यक्षतासमेत गरेकी थिइन्।

उक्त आयोगले गत वर्ष सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनमा गाजामा इजरायलले नरसंहार गरेको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको थियो। प्रतिवेदनमा इजरायली नेतृत्वका केही व्यक्तिमाथि नरसंहारका कार्यलाई उक्साएको आरोपसमेत लगाइएको थियो। यी आयोगका निष्कर्ष र आरोप हुन्; तिनलाई अदालतको अन्तिम फैसलासँग अलग रूपमा बुझ्नुपर्छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्दै पिल्लेले गाजामा प्यालेस्टिनी जनतालाई समष्टिगत रूपमा नष्ट गर्ने विशेष उद्देश्यसहित इजरायलले नरसंहारका चार प्रकारका कार्य गरेको निष्कर्षमा आयोग पुगेको बताएकी थिइन्।

हाल उनी म्यानमारमाथि रोहिंग्या समुदायविरुद्ध नरसंहार गरेको आरोपसम्बन्धी मुद्दामा अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालयसँग सम्बन्धित प्रक्रियामा पनि संलग्न छिन्।

नोबेल शान्ति पुरस्कार पाएपछि के भनिन् पिल्लेले?

नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गर्ने घोषणा भएपछि पिल्लेले आफू सुरुमा आश्चर्यचकित भएको बताइन्।

उनले आफू वकिल र न्यायाधीश भएकाले पुरस्कारसम्बन्धी समाचारको सत्यता पुष्टि गर्न चाहेको प्रतिक्रिया दिइन्।

गाजासम्बन्धी प्रतिवेदन आफ्नो पछिल्लो महत्त्वपूर्ण काम भएको उल्लेख गर्दै उनले त्यसमा त्यहाँका घटनालाई नरसंहारका रूपमा चित्रण गरिएको बताइन्।

प्रतिवेदन सार्वजनिक भएपछि आफ्नो साहसको प्रशंसा गरिएको प्रसंग उल्लेख गर्दै उनले सत्य बोल्न किन साहस चाहिन्छ भन्ने प्रश्न पनि उठाइन्। पुरस्कार घोषणाले आफूलाई निकै आश्चर्यमा पारेको उनको भनाइ थियो।

अन्तर्राष्ट्रिय कानुन दबाबमा रहेको नोबेल समितिको भनाइ

नोबेल शान्ति पुरस्कार घोषणा गर्दै समितिले अहिले विश्वमा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको महत्त्व अझ बढेको उल्लेख गरेको छ।

समितिको विज्ञप्तिमा लामो समयदेखि नदेखिएका युद्ध र द्वन्द्वसहित विश्वले अनेक चुनौती सामना गरिरहेको अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय कानुन शान्ति र सुरक्षाको पूरक मात्र नभई अपरिहार्य आवश्यकता बनेको उल्लेख छ।

समितिका अध्यक्ष योर्गेन वाट्ने फ्राइडनेसले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी प्रणाली अहिले अत्यन्तै दबाबमा रहेको र यसका संस्थाहरू विभिन्न आक्रमणको सामना गरिरहेको बताएका छन्।

न्यायाधीशहरूले व्यवस्था र अराजकताबीचको सूक्ष्म सीमारेखा जोगाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको उनको भनाइ थियो।

नोबेल शान्ति पुरस्कारको राशि कति छ?

सन् २०२६ को नोबेल शान्ति पुरस्कारको राशि १ करोड २० लाख स्विडिस क्रोनर रहेको छ। यो रकम करिब १२ लाख अमेरिकी डलर बराबर हुन्छ।

स्विडिस उद्योगपति अल्फ्रेड नोबेलको इच्छापत्रअनुसार स्थापना गरिएका नोबेल पुरस्कार प्रत्येक वर्ष विभिन्न विधामा प्रदान गरिन्छन्। नोबेलको निधनको वार्षिकोत्सवका अवसरमा डिसेम्बर १० मा ओस्लोमा शान्ति पुरस्कार प्रदान गर्ने कार्यक्रम तय गरिएको छ।

यस वर्ष चिकित्सा, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र र साहित्य विधाका नोबेल पुरस्कार पनि घोषणा गरिएका छन्।

सन् २०२६ को नोबेल शान्ति पुरस्कारका लागि समितिले कुल २८७ उम्मेदवारको नामांकन प्राप्त गरेको थियो। सम्भावित उम्मेदवारमा अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन, सुडानमा कार्यरत आपत्कालीन उद्धार टोली, युक्रेनी बालबालिकाको अधिकारका लागि काम गर्ने अभियन्ता तथा दुई प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय अदालत पनि समावेश थिए।

डोनाल्ड ट्रम्पसँग पुरस्कार बाँड्ने पिल्लेको ठट्टा

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले लामो समयदेखि नोबेल शान्ति पुरस्कारप्रति चासो देखाउँदै आफू यस पुरस्कारको हकदार रहेको बताउँदै आएका छन्।

गत वर्ष नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गरेकी भेनेजुएलाकी विपक्षी नेतृ मारिया कोरिना माचाडोले आफ्नो पदक ट्रम्पलाई हस्तान्तरण गरेपछि यो विषय थप चर्चामा आएको थियो।

पुरस्कार घोषणापछि पिल्लेले पनि ट्रम्पसँग पुरस्कार बाँड्न सक्ने भन्दै ठट्टा गरिन्।

एम्नेस्टी इन्टरनेसनलका महासचिवले सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरेको भिडियोमा उपस्थित व्यक्तिहरूले पिल्लेलाई ताली बजाएर बधाई दिइरहेको देखिन्छ। सोही क्रममा उनले भनिन्, “तपाईंहरूले अलि बढी ताली बजाउनुभयो भने म यो पुरस्कार ट्रम्पसँग पनि बाँड्न सक्छु।”

उनको यो टिप्पणीले पुरस्कार घोषणापछिको माहोललाई थप रोचक बनाएको छ।

निष्कर्षमा, नवी पिल्लेको कानुनी जीवन मानवअधिकार, अन्तर्राष्ट्रिय न्याय र पीडितलाई न्याय दिलाउने प्रयाससँग जोडिएको छ। युद्ध अपराध र नरसंहारका घटनामा कानुनी जवाफदेहिताको पक्षमा उभिएकी उनलाई प्रदान गरिएको सन् २०२६ को नोबेल शान्ति पुरस्कारले अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र मानवअधिकारको महत्त्वमाथि फेरि ध्यान आकर्षित गरेको छ।